Ik mag graag een boekwinkel bezoeken wanneer ik op vakantie
ben. Duitsland is een land waar er veel te vinden zijn, zoals die van de grote
keten Thalia Buchhandlung. In Hamburg bijvoorbeeld lagen er drie grote filialen van Thalia op loopafstand van elkaar. Nog leuker is het als je in de buurt een kleine maar
goed geoutilleerde boekhandel tegenkomt, zoals Cohen+Dobernigg Buchandel in het
levendige en een tikkeltje anarchistische Sankt Pauli. Uiteindelijk heb ik twee
boeken gekocht. Bij Thalia het boekje Nein sagen van Matthias Brandt en Die
Letzten Tagen der Diktatur van Venja Falk bij Cohen + Dobernigg Buchhandel. Nu is de
Duitse taal voor mij soms een uitdaging maar met veel interesse en in korte
tijd heb ik beide boeken uitgelezen.
Ik ben in Katwijk opgegroeid. Daar was door de vele Duitse badgasten ’s
zomer het Duits bijna overal te horen. Ook op tv kon je dankzij kabel-tv diverse
Duitse zenders ontvangen en veel Duitse schlagerzangers waren ook in Nederland populair.
De Duitse taal klinkt mij dus niet vreemd of exotisch in de oren. Nu is Nederland de
afgelopen decennia steeds meer Angelsaksisch georiënteerd geraakt en is het
Engels, vooral in de Amerikaanse variant – ik zal niet zeggen alomtegenwoordig,
maar toch – zeer aanwezig. Grote buur Duitsland krijgt minder aandacht. Dat is
jammer want de ontwikkelingen in Duitsland gaan ons ook aan. Dat is de reden
dat ik beide boeken gekocht heb.
Nein sagen
Om met Nein sagen te beginnen: Matthias Brandt is acteur en zoon van de bekende Willy Brandt[1] (1913-1992), voormalig burgemeester van West-Berlijn en voormalig Bondskanselier. Nein sagen is een uitwerking van de redevoering die Matthias Brandt gaf ter gelegenheid van de herdenking van de verzetsstrijders die op 20 juli 1944 na de mislukte aanslag op Hitler vermoord werden door de Nazi’s.
Brandt maakt zicht grote zorgen om de huidige ontwikkelingen in Duitsland, met
name de groei van rechtspopulisten en extreemrechtse partijen zoals de AfD[2].
In 2019 viel hij bijna van zijn fiets toen hij zag dat de AfD zijn vader Willy
op een verkiezingsposter had afgebeeld en voor eigen electoraal gewin gebruikte. Brandt was boos omdat zijn vader tegen zo’n beetje álles was waar de AfD
voor staat.
Brandt is geen historicus of politicus maar hij heeft een scherp oog voor de gevaren van de toenemende extreemrechtse invloed. De ideeën en tendensen zijn dezelfde als vroeger maar worden tegenwoordig vooral verkocht onder het mom van vrijheid van meningsuiting en bezorgde burgers. In zijn voorwoord zegt Brandt dat het rechtspopulisme in deze vorm nog niet eerder is voorgekomen.
Wat wetenschappelijk vastgesteld
is, op toetsbare feiten gebaseerd is, wordt niet meer als werkelijkheid erkent.
Klimaatverandering, geschiedenis, warmtepompen of vaccinatie: wat niet in het
eigen straatje past wordt een leugen genoemd en via de sociale media de wereld
in geslingerd. Het is een aanslag op wat ooit een gedeelde werkelijkheid was.
Zo waarschuwt hij dat, wanneer alles slechts een mening is, de bodem onder elk
debat en iedere democratische discussie vandaan valt.
Vijanden van democratie en rechtsstaat verheffen inmiddels luid hun stem. De taal verruwt. De democratie is broos en laat zich sneller afbreken dan opbouwen. Ze laat zich amper redden wanneer ze eenmaal in puin ligt en vraagt om bescherming vooráf. Met onze kennis van de geschiedenis en ons historisch besef moeten we alert zijn op de vroege signalen zoals ideologieën die zich in hullen in de dekmantel van vrijheid maar uit angst en cynisme geboren zijn. Die geen oplossingen aandragen maar haat en verwoesting zaaien.
Het is een misvatting te denken dat
het hier om uitzonderingen gaat. Wie de patronen herkent, zegt Brandt, is ook verantwoordelijk
om zich ertegen uit te spreken en er iets aan te doen. Vrijheid en democratie
zijn immers niet zomaar mooie woorden, maar grondrechten die we moeten
beschermen.
Die letzten Tage der Diktatur
Die letzten Tage der Diktatur is een boek dat gaat over de
nadagen van het Naziregime en speelt zich af in mei 1945 in Flensburg. Terwijl
het net zich om de laatste Nazibolwerken sluit en Hitler zelfmoord pleegt in zijn bunker, regeert zijn
door hem benoemde opvolger Grossadmiral Karl Dönitz over wat er nog rest van
het Derde Rijk. Terwijl kopstukken van het regime zoals Heinrich Himmler, Rudolf
Höss (de beruchte commandant van Auschwitz) en Albert Speer een veilig heenkomen
zoeken in de nog relatief ongeschonden stad vestigen zich ook vele duizenden
ontheemden uit het oosten van Duitsland, voormalige dwangarbeiders en gevangenen
van de concentratiekampen zich in de al volle stad.
Het is allemaal zeer surrealistisch. Terwijl alles schaarser en schaarser wordt laat de kliek rond Dönitz zich viergangenmaaltijden serveren. Soldaten marcheren nog door de stad en zingen hun marsliederen. Ian Fleming doet hier als geheim agent van de Britse geheime dienst ideeën op voor zijn latere James Bondromans. In dit stukje niemandsland in de tijd legt voormalig Wehrmachtpilote Beate Uhse de basis voor haar latere seksspeeltjes concern.
Intussen dringt ook de gruwelijke realiteit van de vernietigingskampen door in
Flensburg. Dönitz blijft volhouden dat het om uitzonderingen gaat. Zoals Falk
schrijft: “Men neemt afstand zonder verantwoordelijkheid te nemen, men erkent
zonder te begrijpen, men veroordeelt zonder zich betrokken te voelen.” De regering
Dönitz heeft niet door hoe fundamenteel de wereld is veranderd. Ze houdt zich
bezig met uitvluchten en spitsvondigheden. Falk: “De Nazi-elite heeft de omvang
van de misdaden niet begrepen – of wil dat niet begrijpen.” Dat ze er zelf deel
van uitmaakt wordt niet onderkend.
De geschiedenis van deze laatste dagen van het Derde Rijk waren
grotendeels onbekend voor mij. Er zijn waardevolle lessen uit te trekken. Het laat zien waar
een blinde verering van leiders, volk en ideologie toe kunnen leiden. Het zijn
lessen waar ook Matthias Brandt op wijst. We kennen de patronen, de woorden, de
tendensen. We kunnen en moeten de lessen ter harte nemen en voorkomen dat weer dezelfde
fouten gemaakt worden.
Brandt, M. (2026). Nein sagen. Über den 20. Juli
1944, meine Eltern und persönliche Verantwortung heute. Köln: Verlag
Kiepenheuer & Witsch GmbH & Co.
Falk, S. (2026). Die letzten Tage der Dikatur.
Spione, Drahtzieher und das Ende der Nazi-Herrschaft. Stuttgart:
Klett-Cotta.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten